Jamna to maleńka wioska, położona w głębokich lasach Ciężkowicko – Rożnowskiego Parku Krajobrazowego (województwo małopolskie), wśród jarów i parowów. Liczy obecnie około 90 mieszkańców, których domostwa porozrzucane są na terenie ponad 25 km kw.

Jamna to też miejsce przesiąknięte historią, pamiętające pacyfikację wsi we wrześniu ’44 roku i bitwę stoczoną tu przez Armię Krajową.

Jamna (530 m n.p.m.) to także góra, której rozległy masyw, w 3/4 zalesiony, jest ozdobą Parku Krajobrazowego.

Lesiste wzgórza pomiędzy Białą a Dunajcem są poprzecinane gęstymi parowami i wąwozami. Takie ukształtowanie terenu szczególnie sprzyjało prowadzeniu tu bardzo aktywnej działalności partyzanckiej. Tu własnie od końca lipca do końca października 1944 roku działał I batalion 16 pułku piechoty Armii Krajowej pod dowództwem kpt. Eugeniusza Borowskiego „Leliwy” – batalion „Barbara” przeprowadzając wypady i organizując zasadzki na oddziały Wehrmachtu, SS i policji niemieckiej, w ramach planu „Burza”.

Niemcy wielokrotnie próbowali wytropić i otoczyć partyzantów ale bez powodzenia.

12 września 1944 roku dwa bataliony niemieckiej policji, SS i żandarmerii w sile przez różne źródła podawanej od 2000 do 4000 żołnierzy otoczyły batalion „Barbara” na Suchej Górze. Siły partyzanckie w liczbie około 600 osób wyszły z zasadzki obronną ręką przebijając się przez okrążenie, nie ponosząc przy tym żadnych strat. Batalion „Barbara” zatrzymał się następnie w Jamnej w małym budynku wiejskiej szkoły, położonej na wzgórzu, skąd dobrze widać było okolice.

25 września 1944 roku, tuż przed świtem, oddziały niemieckie, których trzon stanowił 5 pułk strzelców ukraińskiej dywizji SS „Galizien” otoczyły obozowisko partyzanckie w Jamnej. Partyzanci obserwowali ruchy wojsk niemieckich i aby uniknąć otwartej walki z przeważającymi siłami niemieckimi, wycofali się na sąsiednie zalesione wzgórza, stwarzające dogodniejsze warunki do obrony. Po zaciętej walce, partyzantom udało się znaleźć luki w nieprzyjacielskim pierścieniu. Tędy wyprowadzono prawie pół tysiąca ludzi, między dwoma stanowiskami karabinów maszynowych. Rano hitlerowski kocioł okazał się pusty, a na pobojowisku było według różnych szacunków od 20 do 60 zabitych oraz od 20 nawet do 100 rannych esesmanów. Bolesne i dotkliwe były również straty partyzantów, ale niewspółmiernie mniejsze (4 zabitych i kilku rannych). Mimo znacznej dysproporcji sił, partyzanci wyszli z groźnego okrążenia, odnosząc zdecydowane zwycięstwo i zachowując nadal siły oraz wolę walki z niemieckim najeźdźcą.

Podczas walk hitlerowcy, w odwecie za pomoc okazaną partyzantom przez mieszkańców, spacyfikowali Jamną. Wieś płonęła przez całą noc z 25 na 26 września. Zginęło w tym czasie 27 osób. Przeżycia mieszkańców Jamnej z tamtych okrutnych dni zebrał i opublikował Maciej Kozłowski: „W piwnicy u Potoka ze dwudziestu ludzi siedziało. Więc jak przyszli i zobaczyli, to zaraz zaczęli krzyczeć: Wychodzić! Wychodzić! Pierwsza wyszło Potokowa z rocznym synkiem na ręku. położyli ją zaraz na progu, serią z automatu. Tak samo Marię Stanuch, która też wyszła z małym dzieckiem. Dwaj chłopcy od Potoka myśleli, że uda im się przeskoczyć do lasu; nie przebiegli nawet dziesięciu metrów. Ale Niemcy bali się wejść na dół do piwnicy. Jak zobaczyli, że nikt więcej nie wychodzi, to podpalili chlewiki, co stały dookoła. Na dole zrobił się żar nie do wytrzymania, dym gryzł w oczy, jednak stary Potok nie pozwolił nikomu więcej wyjść. Leżeli na podłodze odmawiając litanię. Kiedy i chałupa stanęła w ogniu, Niemcy w końcu odeszli. Wtedy stary kazał wychodzić po jednemu, skakać przez płomienie i biec na dół lasu. Poparzeni, na wpół uduszeni, dotarli do zbawczych zarośli. Byli uratowani. Tymczasem Niemcy szaleli już w całej wsi. Mszcząc się za przegraną bitwę podpalali dom za domem. Gdy ktoś nie chciał wyjść, płonął żywcem, tak jak stara Brończykowa.”

W miejscu tych dramatycznych zajść z 1944 r., nawiązując do wspomnianej piwnicy na ziemniaki, w której schronili się mieszkańcy i w której większość z nich dosięgła wściekłość esesmanów, stoi obecnie kaplica-piwnica, bedąca miejscem upamiętnienia męczeństwa mieszkańców Jamnej, pomordowanych przez hitlerowców. Znajduje się w niej olbrzymia kotwica – symbol nadziei – a w izbie pamięci ponad kaplicą umieszczono Panoramę Jamneńską – cykl obrazów obrazujących historię Jamnej. Stojące dokoła kaplicy symboliczne postacie mieszkańców i partyzantów oraz otaczające dolinkę drewniane krzyże dopełniają refleksyjnego klimatu tego miejsca pamięci.

Po wojnie, kiedy władze komunistyczne zabraniały wspominać nawet o samej Armii Krajowej, zdziesiątkowana przez wojnę wieś zaczęła wyludniać się jeszcze bardziej. Ludowa Polska skazała Jamną na zarośnięcie lasami i całkowite zapomnienie. Opuszczone chałupy pustoszały i popadały w ruinę, a las coraz śmielej wchodził na dawne podwórza gospodarstw.

Dopiero na początku lat 90 „na Jamną wróciła nadzieja” jak mówi ojciec Jan Góra, dominikanin, który rozpoczął tam budowę Republiki Dominikana – centrum Duszpasterstwa Akademickiego. W 1992 r. opuszczone tereny wzgórza, łącznie z dawną szkołą, zostały przekazane przez gminę Zakliczyn ojcom dominikanom z Poznania, którzy rozpoczęli tu budowę ośrodka. Od tej pory wieś coraz bardziej się rozwija – głównie dzięki spotkaniom młodzieży akademickiej.

Nieco poniżej szczytu postawiono we wsi Bacówkę w Jamnej – Akademicką Bazę Noclegową Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Obiekt ten jest częścią większego projektu budowy szeregu małych schronisk zaprojektowanych przez miłośnika gór i turystyki Edwarda Moskałę – stąd też ich potoczna nazwa: moskałówki – a wybudowanych w latach 70 i 80 XX w. Baza ta dysponuje 30 miejscami noclegowymi i zapleczem gastronomicznym, a w sezonie letnim także polem namiotowym.

Na samym szczycie wzgórza, tuż obok wybudowanego w góralskim stylu, a poświęconego w 2001 r. sanktuarium pod wezwaniem Matki Bożej Niezawodnej Nadziei postawiono (w miejscu wcześniejszego kopca pamieci) piaskowcowy obelisk z tablicą upamiętniającą Bitwę pod Jamną oraz poległych w niej partyzantów i zamordowanych mieszkańców. W pobliżu znajduje się tablica informacyjna z mapą szczegółowo opisującą bitwę.

autor: Rafał Zięba
(opis Bitwy pod Jamną zaczerpnięty z portalu Dom św. Jacka na Jamnej)

Pogórze

Kolejny – po Bieszczadach – zapomniany obszar na terenie Polski.
Na słowa „Wybieram się na weekend na Pogórze Ciężkowicko-Rożnowskie” większość osób ze zdziwieniem zadaje mi pytanie: A gdzie to jest?
Świadczy to o naszej nikłej znajomości kraju, w którym jest mnóstwo niezwykłych miejsc, będących na wyciągnięcie ręki. Wszak Pogórze jest zaledwie o dwie godziny drogi samochodem od Krakowa. Jednak, jeżeli już zdecydujemy się wybrać w ten „dziki”, zapomniany przez cywilizację region, nie będziemy żałować nawet przez chwilę wyboru miejsca na weekendowy odpoczynek. Pogórze zachwyci nas walorami krajobrazowymi, licznymi atrakcjami (chociażby Karpacka Troja czy Skamieniałe Miasto), bogatą historią, a przede wszystkim ciszą i spokojem, którego brakuje nam w tętniących życiem miastach.

Binarowa

Niewielka wioska położona wzdłuż drogi do Biecza. Jednak w tej sennej miejscowości odnajdziemy zabytek wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – Kościół p.w. św. Michała Archanioła. Obecny drewniany kościół powstał około 1500 roku. Największym walorem kościoła są znajdujące się na ścianach XVI i XVII-wieczne polichromie. Pod względem wartości historyczno-artystycznej kościół w Binarowej należy do najcenniejszych i najlepiej wyposażonych budowli tego typu w Europie.

Biecz

Prastara miejscowość położona w połowie drogi między Gorlicami a Jasłem, emanuje atmosferą rodem z bajek braci Grimm. Zwiedzanie zabytków i muzeów zajmuje kilka godzin, jednak warto zapomnieć o pośpiechu i pospacerować wąziutkimi uliczkami.

Godnymi uwagi są kościół parafialny Bożego Ciała, pozostałości dawnych murów miejskich, wieża ratuszowa (ozdobiona renesansowym sgraffiti). Największą atrakcją jest z pewnością Muzeum Ziemi Bieckiej. Na parterze mamy okazję obejrzeć interesującą ekspozycję związaną z dawną farmacją. W odtworzonym z pietyzmem wnętrzu staropolskiej apteki zgromadzono bogatą kolekcję flaszek, ampułek, alembików i retort.

Ciężkowice

Największą atrakcją miasteczka jest rezerwat przyrody „Skamieniałe miasto”. Na jego obszarze znajdują się liczne skałki piaskowcowe o osobliwych kształtach. W czasie kilkugodzinnej wędrówki będziemy mieli okazję  zobaczyć skały przypominające zwierzęta (np. borsuka, orła), postacie (np. czarownica), grzyby, maczugi czy ambony.

W pobliżu znajduje się  bardzo dobra restauracja „u MARTUSIOWEJ” serwująca  pyszne i tanie obiady.

Cmentarz Łużna

Największy cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej na terenie Małopolski Zachodniej. Na cmentarzu pochowanych jest ponad 1200 żołnierzy. Układ cmentarza nawiązuje do pola bitwy. Pochowano tutaj głównie Polaków walczących zarówno w armii austrowęgierskiej, jak i rosyjskiej.

Jezioro Rożnowskie

Sztuczny zbiornik powstały w wyniku spiętrzenia wód Dunajca. Jezioro jest niezwykle atrakcyjnym turystycznie zbiornikiem wodnym. Rozwinięta linia brzegowa, liczne plaże oraz strome, zalesione brzegi sprawiają, że jest to miejsce o zróżnicowanym krajobrazie. Nad jeziorem znajduje się kilka miejscowości letniskowych, w tym najsłynniejsza: Gródek nad Dunajcem.

Na środku zbiornika znajduje się symbol Jeziora Rożnowskiego – „Małpia Wyspa”. Miejsce szczególnej ochrony krajobrazu i rezerwat ptaków oraz doskonałe miejsce na wyprawę łódką, bądź kajakiem.

Jamna

Ten niewielki szczyt był świadkiem jednej z największych, zwycięskich bitew partyzanckich w czasie II Wojny Światowej. Na szczycie znajduje się Sanktuarium Matki Bożej Niezawodnej Nadziei oraz Ośrodek Duszpasterstwa Akademickiego oo. Dominikanów w Poznaniu. Tuż poniżej możemy odpocząć w bacówce, serwującej przepyszny żurek w chlebie.

Kąśna Dolna

Nierozłącznie z nią związanym symbolem tej miejscowości stał się słynny polski kompozytor i patriota – Ignacy Jan Paderewski. Wszystko to za sprawą klasycystycznego dworu, którego był on właścicielem w latach 1897 – 1903. Mistrz często przyjeżdżał do rezydencji, gdzie komponował i odpoczywał. Mieszkańcy zapamiętali go jako życzliwego dobroczyńcę, wspierającego rozwój regionu. Jednakże ze względu na niegospodarność kolejnych zarządców, zmuszony był sprzedać zrujnowany dwór.

Obecnie w zaadaptowanych wnętrzach znajduję się muzeum poświęcone dawnemu właścicielowi, będące jedną z największych atrakcji Pogórza. Opiekę na dworem sprawuje Centrum Paderewskiego Tarnów–Kąśna, które organizuje  liczne koncerty, przyciągające melomanów nie tylko z Polski, ale również z zagranicy.

Rzepiennik Biskupi

Niewielki drewniany kościółek z XVI w. będący dziełem ludowego cieśli. Obecnie nie jest użytkowany. Klucze do kościoła znajdują się na plebani.

Tropie

W pobliżu przystani promowej położony jest romański kościół p.w. śś. Andrzeja i Benedykta Pustelnika. Należy on do jednych z najstarszych w Małopolsce.

Niedaleko znajduję się źródło z wodą, podobno skuteczną w leczeniu chorób oczu.

Trzcinica – Karpacka Troja

Miejsce w którym powstał ten skansen należy do najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce i o wyjątkowym znaczeniu dla poznania pradziejów całej Europy środkowo wschodniej.

Na terenie parku archeologicznego zlokalizowane są rekonstrukcje wioski otomańskiej z początków epoki brązu oraz słowiańskiej z wczesnego średniowiecza. Znajduje się tu także nowoczesny pawilon wystawowy z przestrzenną salą ekspozycyjną, funkcjonalną salą konferencyjną, multimedialną salą edukacyjną dla dzieci, przytulną „Salką Małego Odkrywcy” przeznaczoną dla przedszkolaków oraz zapleczem gastronomicznym, w którym serwowane są potrawy, przygotowane w oparciu o sztukę kulinarną naszych przodków. Wszystko to wzbogacone o atrakcyjny program kulturalny oraz niezwykłą atmosferę gwarantującą niezapomniane wrażenia.

Wytrzyszczka

Maleńka wioska nad zbiornikiem Czchowskim. Znajdziemy tutaj trzynastowieczny zamek Tropsztyn. Stanowił on ogniwo łańcucha warowni średniowiecznych, powstałych wzdłuż prastarego szlaku handlowego z Węgier. Pod koniec XVIII wieku zamek został zniszczony i opuszczony. W połowie lat 90, po przejęciu zamku przez jednego z rodzimych milionerów, rozpoczęła się jego odbudowa. Obecnie pozostały do wykonania prace wykończeniowe, dzięki czemu możemy w pełni podziwiać jeden z piękniejszych, średniowiecznych zamków.

Według legendy w podziemiach warowni ukryty został skarb Inków

Teren Pogórza to oczywiście, nie tylko kościoły, zamki i inne atrakcje turystyczne, ale przede wszystkim doskonałe miejsce na aktywne spędzenie wolnego czasu. Liczne szlaki konne i rowerowe zadowolą nawet najbardziej wybrednych amatorów jeździectwa i rowerów.

Pogórze to również idealne miejsce to poznania dawnych zwyczajów polskiej wsi. Podążając Szlakiem Tradycyjnego Rzemiosła będziemy mieli okazje zobaczyć od kuchni życie na wsi, wziąć udział w żniwach, nauczyć się haftować czy spróbować lokalnej kuchni.

Przedstawione powyżej atrakcje, jakie czekają na nas w tym zapomnianym regionie, to zaledwie niewielka część. Zachęcam do samodzielnych podróży z mapą, przewodnikiem, miejscową ludnością i odkrywanie kolejnych perełek, ukrytych w licznych lasach, wzgórzach i dolinach Pogórza Rożnowskiego i Ciężkowickiego.

Autor:  Łukasz Bejster