1

Podziemne dziedzictwo Europy to historia sięgająca kilku tysięcy lat – znacznie głębiej niż średniowieczne kopalnie czy popularne trasy turystyczne. Najstarsze znane podziemia powstały już w neolicie, kiedy człowiek zaczął systematycznie wydobywać surowce spod ziemi, tworząc pierwsze szyby i korytarze.

To właśnie tam zaczyna się historia górnictwa, technologii i organizacji pracy. Dopiero później pojawiły się bardziej zaawansowane systemy – kopalnie soli, miasta podziemne, katakumby czy średniowieczne wyrobiska.

W tym opracowaniu przyjęto jedno spójne kryterium: liczy się najwcześniejszy moment powstania podziemi (pierwsza ingerencja człowieka)

Dzięki temu powstał chronologiczny i metodologicznie spójny ranking najstarszych podziemi Europy.

Najstarsze podziemia Europy (chronologicznie – pełne zestawienie)

1. Casa Montero Flint Mine

Lokalizacja: Hiszpania, Madryt (Vicálvaro, okolice rzeki Jarama)
Datowanie: ok. 5400–5200 p.n.e.

Hiszpania – Madryt (dzielnica Vicálvaro, okolice rzeki Jarama)

• datowanie: ok. 5400–5200 p.n.e.
• opis: jeden z najstarszych systemów górniczych Europy; ponad 4000 szybów wydobywczych, kopanych ręcznie przez neolitycznych górników
• charakter: pionowe szyby + niewielkie komory eksploatacyjne
• jak trafić: teren archeologiczny w obrębie Madrytu (okolice M-50, Vicálvaro)

Jeden z najstarszych znanych systemów górniczych w Europie. Kompleks obejmuje kilka tysięcy szybów wydobywczych, kopanych ręcznie przez społeczności neolityczne. Szyby prowadziły do niewielkich komór eksploatacyjnych, gdzie pozyskiwano krzemień.

Pierwotna funkcja: wydobycie krzemienia do produkcji narzędzi
Obecnie: stanowisko archeologiczne (ograniczona dostępność turystyczna)

2. Spiennes

Lokalizacja: Belgia, Mons (Rue de Nouvelles)
Datowanie: ok. 4300–2200 p.n.e.

Belgia – Mons, Rue du Point du Jour / Rue de Nouvelles

• datowanie: ok. 4300–2200 p.n.e.
• opis: największy kompleks neolitycznych kopalń krzemienia w Europie (ponad 100 ha, tysiące szybów)
• podziemia: rozbudowane galerie + szyby do 16 m głębokości
• turystyka: zejścia do autentycznych szybów

Jeden z największych kompleksów neolitycznych kopalń krzemienia w Europie (ponad 100 ha). Tysiące szybów i rozbudowane galerie pokazują wysoki poziom organizacji pracy.

 Pierwotna funkcja: wydobycie krzemienia
Obecnie: obiekt UNESCO, częściowo udostępniony do zwiedzania

3. Krzemionki Opatowskie

Lokalizacja: Polska, Sudół k. Ostrowca Świętokrzyskiego
 Datowanie: ok. 3900–1600 p.n.e.

• charakter: prehistoryczne kopalnie krzemienia pasiastego
• skala: tysiące szybów i korytarzy (część podziemna dostępna turystycznie)
• status: obiekt wpisany na listę UNESCO

To najstarszy przykład zorganizowanej działalności górniczej pod ziemią w Polsce, a zarazem jeden z najstarszych takich kompleksów na świecie. Pod względem „całkowitej historii” – nie ma w Polsce starszych podziemi wykonanych przez człowieka. Unikatowy system kopalń krzemienia pasiastego. Setki szybów i podziemnych korytarzy tworzą jeden z najlepiej zachowanych kompleksów neolitycznych na świecie.

Pierwotna funkcja: wydobycie krzemienia pasiastego
Obecnie: trasa turystyczna + muzeum (UNESCO)

 

 

4. Grimes Graves

Lokalizacja: Wielka Brytania, Norfolk (Thetford Forest)
Datowanie: ok. 3000 p.n.e.

• opis: ponad 400 szybów; jeden z nich udostępniony do zwiedzania
• charakter: głębokie szyby + komory wydobywcze przypominające „komory kopalniane”

Kompleks ponad 400 szybów. Jeden z nich udostępniono turystom – można zejść do komór wydobywczych i zobaczyć strukturę neolitycznej kopalni.

Pierwotna funkcja: wydobycie krzemienia
Obecnie: obiekt historyczny z możliwością zwiedzania

5. Hallstatt Salt Mine

Lokalizacja: Austria – Hallstatt, Salzbergstraße 21
Datowanie: ok. 1500 p.n.e.

• datowanie: ok. 1500 p.n.e.
• opis: jedna z najstarszych kopalni soli na świecie
• ciekawostka: znaleziska organiczne (np. narzędzia, tkaniny) zachowane dzięki soli
• turystyka: nowoczesna trasa + zjeżdżalnie górnicze

Jedna z najstarszych kopalni soli na świecie. Dzięki soli zachowały się wyjątkowe znaleziska organiczne, co czyni to miejsce kluczowym dla archeologii Europy.

Pierwotna funkcja: wydobycie soli
Obecnie: nowoczesna trasa turystyczna

6. Derinkuyu

Lokalizacja: Turcja, Kapadocja – Derinkuyu, prowincja Nevşehir
Datowanie: ok. VIII–VII w. p.n.e.

• opis: jedno z największych podziemnych miast świata (do 18 poziomów)
• funkcja: schronienie dla tysięcy ludzi (wentylacja, studnie, magazyny)

Największe znane miasto podziemne świata (do 18 poziomów). Złożony system wentylacji, magazynów i pomieszczeń mieszkalnych.

Pierwotna funkcja: schronienie i życie codzienne
Obecnie: jedna z największych atrakcji turystycznych Turcji

7. Dürrnberg Salt Mine

Lokalizacja: Austria, Hallein (okolice Salzburga)
Datowanie: ok. VI w. p.n.e. (Celtowie)

• opis: rozwinięte górnictwo celtyckie, później kontynuowane przez Rzymian
• turystyka: wejście w stroju górniczym + zjazdy drewnianymi zjeżdżalniami

Kopalnia rozwijana przez Celtów, później przez Rzymian. Ważny przykład rozwoju górnictwa w epoce żelaza.

Pierwotna funkcja: wydobycie soli
Obecnie: trasa turystyczna

 

8. Kaymakli Underground City

Lokalizacja: Turcja – Kapadocja, Kaymaklı
Datowanie: I tysiąclecie p.n.e.

• opis: rozbudowane miasto podziemne z systemem tuneli, magazynów i wentylacji
• skala: kilka poziomów dostępnych turystycznie

Rozległe miasto podziemne z systemem tuneli, magazynów i pomieszczeń mieszkalnych.

Pierwotna funkcja: schronienie ludności
Obecnie: udostępnione turystycznie

9. Roșia Montană

Lokalizacja: Rumunia, Apuseni Mountains (Roșia Montană)
Datowanie:

• możliwe początki: przed I w. n.e. (Dacowie)
• rozwój: II w. n.e. (Rzymianie)

Jeden z najważniejszych systemów górniczych starożytnej Europy. Kilometry rzymskich chodników, zachowane inskrypcje i ślady technologii wydobycia złota.

Pierwotna funkcja: wydobycie złota
Obecnie: obiekt historyczny (częściowo dostępny, UNESCO)

10. Paris Catacombs

Lokalizacja: Francja – Paryż, 1 Avenue du Colonel Henri Rol-Tanguy
Datowanie: I–II w. n.e. (kamieniołomy)

• opis: pierwotnie podziemne kamieniołomy wapienia, później ossuarium
• skala: setki kilometrów chodników

Rozległy system podziemnych kamieniołomów, później przekształcony w ossuarium. Setki kilometrów chodników.

Pierwotna funkcja: wydobycie kamienia
Obecnie: katakumby – atrakcja turystyczna

11. Catacombs of Rome

Lokalizacja: Włochy, Rzym (m.in. Via Appia Antica)
Datowanie: od II w. n.e.

• opis: setki kilometrów podziemnych korytarzy grobowych
• najważniejsze: katakumby św. Kaliksta, św. Sebastiana

System podziemnych korytarzy grobowych o ogromnej skali, związany z wczesnym chrześcijaństwem.

Pierwotna funkcja: pochówki
Obecnie: obiekt turystyczny i religijny

 

12. Naours Underground City

Lokalizacja: Francja – Naours, 5 Rue des Carrières
Datowanie: III–V w. n.e.

• opis: system schronów rozwijany w średniowieczu
• skala: ok. 300 komór

System podziemnych schronów rozwijany w średniowieczu. Obejmuje setki pomieszczeń.

Pierwotna funkcja: schronienie ludności
Obecnie: trasa turystyczna

 

13. Kopalnia Soli w Bochni

Lokalizacja: Polska, Bochnia (ul. Campi 15)
Datowanie: 1248 r.

• opis: najstarsza kopalnia soli w Polsce z zachowanym układem średniowiecznym
• atrakcje: podziemna przeprawa łodzią, komory historyczne

Najstarsza kopalnia soli w Polsce z zachowanym układem średniowiecznym. Pozwala prześledzić rozwój górnictwa przez wieki.

Pierwotna funkcja: wydobycie soli
Obecnie: rozbudowana trasa turystyczna

 

 

 

Historia podziemi Europy zaczyna się od prostych szybów neolitycznych, a kończy na rozbudowanych systemach górniczych i miejskich.

Najważniejsze wnioski:

• najstarsze podziemia mają ponad 7000 lat (neolit)
• pierwsze były kopalnie krzemienia – fundament cywilizacji
• epoka brązu i żelaza to rozwój górnictwa soli
• starożytność przynosi miasta podziemne i katakumby
• średniowiecze rozwija systemy znane dziś turystom

Podziemia to nie tylko atrakcje turystyczne – to najstarsza infrastruktura cywilizacyjna Europy

 

opracowanie & foto: Albin Marciniak

fotoreporter, podróżnik i dziennikarz specjalizujący się w eksploracji turystycznych podziemi. Twórca Klubu Podróżników „Śródziemie” i projektu „Czyste Tatry”.

https://www.facebook.com/marciniak.albin/