Najwyższa kategoria ochrony zabytków przewidziana prawem polskim to pomnik historii. Prezydent swoim rozporządzeniem może uznać za Pomnik Historii zabytek nieruchomy wpisany do rejestru lub park kulturowy o szczególnej wartości dla kultury – właśnie wpisano na nie nowe obiekty. Obecnie na liście znajdują się już 53 obiekty z terenu całego kraju.

Zespół staromiejski z systemem fortyfikacji w Paczkowie otaczają jedne z najlepiej zachowanych średniowiecznych obwarowań miejskich w Polsce. Fortyfikacje przetrwały do dzisiaj na niemal pełnej długości. Wewnątrz murów zachował się regularny układ przestrzenny z II poł. XIII w. z centralnie zlokalizowanym rynkiem. Większość z zachowanych kamienic mieszczańskich pochodzi z XVIII i XIX w. Szczególną wartość ma kościół parafialny pw. św. Jana Ewangelisty, któremu w 1529 r. nadano cechy obronne i włączono w system miejskich umocnień.

Fragment średniowiecznych murów miejskich

Zespół Opactwa Cystersów w Sulejowie jest jedynym cysterskim opactwem warownym w Polsce z tak dobrze zachowanymi i silnie rozwiniętymi późnośredniowiecznymi obwarowaniami klasztornymi. Szczególną wartość artystyczną przedstawia kościół klasztorny pw. Najświętszej Marii Panny i św. Tomasza Kantuaryjskiego. Utrwalony w architekturze i rzeźbie styl późnoromański ustępuje miejsca wczesnogotyckim nowościom w postaci sklepienia krzyżowo-żebrowego

Bazylika Katedralna pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Łowiczu to dawna świątynia rezydencjonalna i nekropolia arcybiskupów gnieźnieńskich i prymasów Polski, którzy podczas elekcji i w okresach bezkrólewia pełnili funkcję interreksów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Trzynawowa świątynia, w związku z kilkukrotną przebudową, obejmuje formy od gotyku po późny barok.

Kościół pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu charakteryzuje wysoki artyzm i spójność architektury. Uwagę zwracają zwłaszcza trzy bogato rzeźbione portale, z których najcenniejszym jest portal zachodni. We wnętrzu, obok XV-wiecznych sklepień sieciowych (założonych dopiero 100 lat po wzniesieniu kościoła), zachowały się cenne obiekty rzemiosła artystycznego, głównie z XIV-XV w. W 2002 r. kościół otrzymał godność Bazyliki Mniejszej.

Muzułmańskie meczety i mizary w Bohonikach i Kruszynianach powstały na przełomie XVII i XVIII w. Pochodzący z tego okresu meczet w Bohonikach nie zachował się jednak, a dzisiejszy datowany jest na 1873 r. Wyremontowany został w latach 80. XX w.
Meczet w Bohonikach

Meczet w Kruszynianach jest starszy – pochodzi z końca XVIII w. Po II wojnie światowej budynek był kilka razy remontowany, zawsze z zastosowaniem tradycyjnych materiałów. Zachowano też oryginalną konstrukcję i zieloną kolorystykę elewacji.

Meczet w Kruszynianach

zdjęcia: wikipedia.pl