Pod posadzką monumentalnej bazyliki katedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Łowiczu kryje się niezwykła przestrzeń, która przez wieki pozostawała niedostępna dla zwiedzających. Tworzone od XVI do XVIII wieku krypty katedralne pełniły funkcję miejsc pochówku duchowieństwa oraz osób szczególnie zasłużonych dla Kościoła i miasta. Stanowią one cenne świadectwo historii Łowicza oraz roli, jaką odgrywał on jako jedno z najważniejszych ośrodków kościelnych w dawnej Rzeczypospolitej.
Współcześnie krypty zostały połączone około 100-metrowym korytarzem, tworząc spójną podziemną trasę turystyczną. Umożliwia ona bezpieczne i uporządkowane zwiedzanie tej wyjątkowej przestrzeni, pozwalając zajrzeć w głąb wielowiekowej historii miasta. Podziemia katedry w Łowiczu to nie tylko atrakcja turystyczna, lecz także miejsce refleksji nad przeszłością, sztuką sepulkralną oraz duchowym dziedzictwem regionu, które wciąż pozostaje żywe w murach tej wyjątkowej świątyni.
W bazylice katedralnej możemy zwiedzać: kościół, muzeum, wieża widokową i podziemia. Muzeum, wieża widokowy oraz podziemia są otwarte dla zwiedzających wyłącznie z przewodnikiem – po uprzednim umówieniu się. Zwiedzanie bazyliki katedralnej jest możliwe z wyjątkiem czasu, gdy sprawowana jest liturgia.
Podziemia łowickiej świątyni są specyficznym rodzajem cmentarza. Pochowano tu 12 Prymasów Polski – najważniejszych dostojników kościelnych.
Powszechne były pochówki w podziemiach kościoła, jednak tylko nieliczni dostępowali tego zaszczytu. Byli to duchowni, związani z daną świątynią, później osoby świeckie oraz ich rodziny zasłużone dla danej społeczności.
Prace nad udostępnieniem krypt do zwiedzania prowadzone były w latach 2015 – 2020. Działania wykonywano od góry, po starannym wydzieleniu części wnętrza kościoła. Dzięki temu można było bez przerwy prowadzić posługę duszpasterską. Oprócz działań budowlanych, architektonicznych, archeologicznych były prowadzone badania konserwatorskie.
W udostępnionych do zwiedzania kryptach spoczywa 8 z 12 arcybiskupów gnieźnieńskich prymasów Polski pochowanych w łowickiej świątyni nazywanej Wawelem Mazowsza.
Pod posadzką kościoła znajdują się szczątki innych duchownych, ale też osób świeckich, jak chociażby prymasowskiego lekarza Andrzeja Kazimierza Cebrowskiego.
Zwiedzanie krypt jest możliwe wyłącznie z przewodnikiem.
Poniedziałek – Piątek 1000 – 1530
Sobota 1000 – 1400 (Po uprzednim umówieniu przewodnika)
Ceny biletów
18 zł (normalny) i 13 zł (ulgowy).
Muzeum Diecezjalne
Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja w Łowiczu
https://muzeum.diecezja.lowicz.pl/krypty
plan podziemi
etapy powstawania podziemi
krypta abp Jan Wężyka
Kaplica wraz z kryptą były tworzone w latach 1635-1640. Przestrzeń krypty została podzielona – adekwatnie do kaplicy – na trzy części. W najszerszej, centralnej części znajduje się krypta prymasa z zachowaną oryginalną posadzką. Wewnątrz znajduje się sarkofag z trumną, w której ułożono szczątki prymasa.
Przed wejściem do krypty znajdują się gabloty z dewocjonaliami oraz naczyniami liturgicznymi, odnalezione podczas prac. Są tu m.in. krzyżyki, zawieszki, różańce, kielich i patena. Obok są grobowce. Jeden z nich został dostawiony do krypty prymasowskiej. Pochowano tu kanoników łowickich. Warto zwrócić uwagę na elementy konstrukcyjne grobowca – dno wyłożono ceglaną posadzką, całość była nakryta kamienną płytą.
Wyposażenie krypty prymasa Wężyka było bardzo skromne. Z ciekawych i dziwnych znalezisk możemy wymienić manierkę z XIX wieku.
Krypta Prymasa Jana Lipskiego
Prymas Jan Lipski zasiadał na tronie arcybiskupim tylko dwa lata. Niespodziewana śmierć przerwała dobrze zapowiadające się rządy. W czasie drogi do Gniezna prymas poczuł się źle i przeczuwając bliski koniec swojego życia, udał się do Łyszkowic, gdzie zmarł w 1641 roku.
Kaplicę wraz z kryptą w kolegiacie łowickiej kończyli bracia prymasa, najpierw Filip – opat wąchocki, później Samuel – starosta stanisławowski. Zapewne dlatego i oni zostali tu pochowani. Nieco później spoczął tu również Konstanty Lipski – arcybiskup lwowski oraz Józef Michał Trzciński – biskup sufragan gnieźnieński. Po lewej stronie krypty wybudował swój grób kanonik Adam Zajączkowski, zmarły w 1760 roku.
W krypcie prymasa Lipskiego zachowała się oryginalna posadzka z cegły, tzw. palcówki z widocznymi zagłębieniami po palcach. Podłużne odciski miały za zadanie odprowadzać nadmiar wody z powierzchni. Dziś znajdują się tu trzy sarkofagi, w których złożono trumny ze szczątkami prymasa Jana Lipskiego, prymasa Mikołaja Prażmowskiego oraz prymasa Krzysztofa Antoniego Szembeka. W czasie prac odnaleziono w tej krypcie szczątki co najmniej 20 osób – były to szczątki kobiet, mężczyzn oraz dzieci.
Krypta Prymasa Mikołaja Jana Prażmowskiego
W krypcie Mikołaja Prażmowskiego, zmarłego w 1673 roku, został pochowany również prymas Krzysztof Antoni Szembek, zmarły w 1743 roku. Prawdopodobnie podczas prac przy tworzeniu krypty prymasa Komorowskiego zniszczone zostały pochówki Prażmowskiego i Szembeka. Prawowici „lokatorzy” zostali przełożeni z trumien do cynowych pojemników opatrzonych inskrypcją oraz datą 1761 rok. Pojemniki wraz z nakryciami są dziś wyeksponowane. Szczątki prymasów obecnie umieszczono w trumnach i specjalnie wykonanych sarkofagach w krypcie prymasa Lipskiego.
Wraz ze szczątkami arcybiskupów zachowały się wyjątkowe i niezwykle piękne jedwabne szaty. Zostały one poddane konserwacji i obecnie stanowią część ekspozycji. Ze względu na ograniczone miejsce znajdują się w krypcie prymasa Tarnowskiego. Przy krypcie prymasa Prażmowskiego został pochowany Jan Aleksander Paprocki – bliski współpracownik prymasa. Prosił, aby jego szczątki spoczęły u stóp patrona, którym był właśnie abp Prażmowski.
Krypta Prymasa Jakuba Uchańskiego
Drugim pochówkiem arcybiskupim po abp. Janie Przerębskim, który odbył się w podziemiach Katedry Łowickiej był pochówek prymasa Jakuba Uchańskiego. Już przed śmiercią prymas rozpoczął tworzenie kaplicy grobowej. Prymas Uchański zatrudnił do budowy swojego mauzoleum największego polskiego artystę doby renesansu – Jana Michałowicza z Urzędowa. Kaplica została wzniesiona od fundamentów z ciosanego kamienia, na planie kwadratu, przy południowo-wschodnim narożu gotyckiej kolegiaty. W kolejnych stuleciach krypta przechodziła zmiany adekwatne do przebudowy kaplicy. Pod warstwą przemieszanych kości ludzkich oraz fragmentów trumien natrafiono na kilka nienaruszonych grobów.
Zabytki umieszczone na ekspozycji pochodzą z okresu XVII-XVIII wieku. Są to prywatne dewocjonalia osób pochowanych w tej krypcie, m.in. pasyjka czy krzyżyk relikwiarzowy. W krypcie prymasa Uchańskiego możemy zaobserwować bardzo dużo elementów wykorzystanych wtórnie: wapieni pińczowskich, rudy darniowej i innych. Dodatkowo, gdy się przyjrzymy odnajdziemy w wielu miejscach odciski łap zwierzęcych.
Krypta Prymasa Adama Ignacego Komorowskiego
Ostatnią fundacją prymasowską w Kolegiacie Łowickiej była kaplica oraz krypta arcybiskupa Adama Ignacego Komorowskiego, zmarłego w 1759 roku. Prymas Komorowski w swoim testamencie zawarł prośbę aby jego serce zostało pochowane w Skierniewicach, a ciało złożono w Łowiczu. Ślady tego zabiegu i balsamowania zachowały się na szczątkach odnalezionych w czasie prac w łowickiej świątyni.
Oprócz fundatora został tu pochowany również prymas Władysław Aleksander Łubieński – ostatni prymas pochowany w Łowiczu. Groby te były naruszone, jednak nie przemieszane. W krypcie są dwa sarkofagi, mieszczące trumny ze szczątkami prymasowskimi.
Przed wejściem do krypty arcybiskupów, po prawej stronie jest zamurowana krypta, w której złożono szczątki osób odnalezionych w czasie prac archeologicznych w 2015 roku. Po lewej stronie znajduje się dwukomorowa krypta z XVII wieku kanonika Wacława Kunickiego. Niezwykle ciekawa jest oryginalna posadzka zachowana we wschodniej części krypty. Są tu również wyeksponowane zabytki odnalezione w czasie prac w tym miejscu: świecznik, kielich i patena.
W 1829 r. wicekustosz kolegiaty ks. Maciej Danecki dokonując okresowego porządkowania grobów, wyjął z pochówku prymasa Komorowskiego pierścień i krzyż z łańcuchem. Za co został upomniany na sesji kapituły. Insygnia nie wróciły jednak na swoje miejsce, a zostały sprzedane. Fundusze przeznaczono na konieczne wydatki kolegiaty.
Pozostałe przestrzenie podziemi pod katedrą w Łowiczu
